İlk yayın: Aralık 2023 · Güncelleme: Ağustos 2026
Giriş
Bu yazımda kurumsal karbon ayak izi hesaplamalarına sade bir anlatım ile değinmeye çalışacağım. Konu ile ilgili internette çok fazla kaynak olduğu için; sera gazı nedir, hangi sera gazları vardır, Net Zero nedir, Paris İklim Anlaşması nedir ve neyi amaçlar, yeşil mutabakat nedir gibi giriş konularını atlayarak pratik bilgiler vermeye çalışacağım. Bu başlıkları yazma sebebim, internette araştırma yapılabilmesi için anahtar kelimeleri vermektir.
ISO 14064-1 Standardı ve Kurumsal Karbon Ayak İzi Hesaplamaları
Öncelikle kısaca ISO 14064-1:2018 standardından bahsederek konuya girmek istiyorum. Bu standart; kurumların tüm tedarik zinciri boyunca doğrudan veya dolaylı olarak çevreye saldığı sera gazlarının hesaplanması ve raporlanması için gereklilikleri açıklayan ve rehberlik eden bir standarttır. Kurumsal karbon muhasebesinde dünya genelinde en yaygın kullanılan diğer çerçeve GHG Protocol Corporate Standard’dır; birçok firma ISO 14064-1’i GHG Protocol ile paralel kullanıyor, özellikle Kapsam 3 hesaplamalarında.
Standardın tanımladığı sera gazı kaynaklarını aşağıda özet olarak görebilirsiniz.
Firmalar bu kategorilerde oluşturduğu veya oluşmasına sebep olduğu sera gazlarını hesaplamak ve raporlamak durumundadır. Bu hesaplamalar bir yazıda anlatılmayacak kadar detaylı ve kapsamlı hesaplamalardır. Ancak günümüzde bu hesaplamaları bizim yerimize yapan ve sadece veri girişi yaparak toplam emisyonlarımızı hesaplayan ve raporlayan platformlar mevcuttur. Bu platformlar ile pratik bir şekilde veri girişi yapılabilir. Bu platformlar uluslararası kuruluşların hazır olarak hesapladığı verileri kullanır (DEFRA, ADEME, IPCC vb.). Burada kritik nokta tüm veriyi sağlıklı toplayabilmek ve farklı kategorilerde aynı verileri tekrar tekrar girmemektir. Amaç mümkün olduğunca detaylı şekilde giriş yapmaktır.
Kategorilerin Detayları
Ana Kategoriler
- Doğrudan sera gazı emisyonları ve uzaklaştırmaları
- İthal edilen enerji kaynaklı dolaylı sera gazı emisyonları
- Ulaşım kaynaklı dolaylı sera gazı emisyonları
- Kuruluş tarafından kullanılan ürünlerin/hizmetlerin üretiminden/sunulmasından kaynaklanan dolaylı sera gazı emisyonları
- Kuruluş tarafından üretilen/sunulan ürünlerin/hizmetlerin kullanımı ile ilişkili dolaylı sera gazı emisyonları
- Diğer kaynaklardan ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonları
Alt Kategoriler
Her bir kategori maddesinin yanında parantez içinde birkaç örnek vererek fikir vermeye çalışacağım.
Kategori 1: Doğrudan sera gazı emisyonları ve uzaklaştırmalar
- 1.1 Sabit yanma (enerji santralleri, kazan ve fırın gibi ısıtma sistemleri, gaz türbinleri, jeneratörler vb.)
- 1.2 Mobil yanma (taşımacılık firmalarının araç filoları, uçak ve gemiler, forkliftler)
- 1.3 Endüstriyel süreçlerden kaynaklanan doğrudan proses emisyonları ve uzaklaştırmaları
- 1.4 Antropojenik sistemlerdeki sera gazlarının sızması/kaçak oluşumu kaynaklı doğrudan emisyonlar (soğutma sistemleri, doğalgaz dağıtım sistemlerindeki sızıntı kaçakları)
- 1.5 Arazi kullanımı, arazi kullanımındaki değişiklik ve ormancılık (AKAKDO-LULUCF) faaliyetlerinden kaynaklanan doğrudan emisyonlar ve uzaklaştırmalar
- 1.6 Biyokütle emisyonları ayrıca bir başlık olarak değerlendirilebilir
Not: İş seyahatleri, personellerin işe geliş gidişleri, müşteri ziyaretleri vb. konular Kategori 3 kapsamında değerlendirilir.
Kategori 2: İthal edilen enerjiden kaynaklanan dolaylı sera gazı emisyonları
- 2.1 Kuruluş tarafından ithal edilen elektriğin üretimi ile ilgili dolaylı sera gazı emisyonları
- 2.2 Fiziksel bir ağ vasıtasıyla tüketilen elektrik hariç enerjinin (buhar, ısınma, soğutma ve basınçlı hava) üretimi ile ilgili dolaylı sera gazı emisyonları
Kategori 3: Ulaşım kaynaklı dolaylı sera gazı emisyonları
- 3.1 Ürünlerin (kuruluşa gelen) taşımacılığı veya dağıtımı ile kuruluş tarafından satın alınan hizmetlerinden kaynaklanan emisyonlar (Not: Nakliye firmamız tarafından üstleniyorsa giriş yapılır.)
- 3.2 Ürünlerin (kuruluştan giden) taşımacılığı veya dağıtımı ile kuruluş tarafından satın alınan hizmetlerinden kaynaklanan emisyonlar (Not: Nakliye firmamız tarafından üstleniyorsa giriş yapılır.)
- 3.3 Personelin işe gidiş gelişleri kaynaklı emisyonlar
- 3.4 Raporlama yapan kuruluşun tesislerine gelen müşteri ve ziyaretçi ulaşımı kaynaklı emisyonlar
- 3.5 İş seyahatleri kaynaklı emisyonlar (iş gezileri, konferans ve fuarlar vb.)
Kategori 4: Kuruluş tarafından kullanılan ürünler kaynaklı dolaylı sera gazı emisyonları
- 4.1 Ürünün imalatı ile ilişkili olan satın alınan hammadde/mamul vb. kaynaklı emisyonlarDEFRA ve ADEME gibi uluslararası kaynaklar mevcut, ancak her malzeme için hazır hesaplama yok. Metaller, plastikler, elektronik malzemeler gibi genel malzemeler için hesaplamalar mevcut. Bu kısımda satın alınan malzemeleri genel kabuller yaparak girebilir veya tedarikçilerden hesaplanmış verileri talep edebilirsiniz. Yaptığınız her kabulü raporunuzda belirtmek durumundasınız — bu kısım önemli.
- 4.2 Sermaye niteliğindeki varlıklardan (taşınır taşınmaz) kaynaklanan emisyonlar (Not: Genelde firmalar bu kategoriyi kapsam dışı bırakır ve raporlarında belirtir.)
- 4.3 Katı ve sıvı atıkların bertarafı (düzenli atık depolama, yakma, biyolojik arıtma veya geri dönüşüm süreçleri) kaynaklı emisyonlar
- 4.4 Raporlama yapan kuruluş tarafından kiralanan ekipmanların kullanımı kaynaklı emisyonlar
- 4.5 Danışmanlık, temizlik, bakım, kurye, bankacılık vb. hizmet alımları kaynaklı emisyonlar
Kategori 5: Kuruluş tarafından üretilen ürünlerin üretim sonrası kullanımı kaynaklı dolaylı sera gazı emisyonları
- 5.1 Ürünlerin kullanım evresinden kaynaklanan emisyonlar veya uzaklaştırmalar
- 5.2 Kuruluşun sahip olduğu varlıkların raporlama yılında kiraya verilmesi sonucunda ortaya çıkan emisyonlar
- 5.3 Ürünün kullanım ömrünü tamamlamasından sonraki emisyonlar
- 5.4 Finans kuruluşları tarafından yapılan finansmanlar ile ilişkili emisyonlar
Firmaların emisyonlarının çok büyük kısmı Kategori 4’e kadar olan bölümlerden oluşur; Kategori 5 için hesaplama yapmak çok daha zordur. Bu nedenle firmalar genelde Kategori 3 veya 4’e kadar veri girerek raporlama yapmayı tercih ediyor. Rapor kapsamını raporun girişinde belirtmek gerektiğini hatırlatmak isterim.
Kategori 6: Diğer kaynaklardan ortaya çıkan dolaylı sera gazı emisyonları
Firmalar yukarıdaki kategorilere girmeyen diğer emisyonlarını bu kategori başlığında raporlayabilir; ancak yukarıda belirttiğim gibi genelde 3. veya 4. kategoriye kadar raporlama tercih ediliyor.
Raporlama
Firma tüm kategorilerde gerekli hesaplamalarını yaptıktan sonra kapsam sınırlarını, yani hangi kategorilerde hangi verileri baz alarak raporlama yaptığını, hangi kategorileri ve kapsamları raporlama sınırlarına katmadığını belirtmek durumundadır. Raporlamanın nasıl yapılması gerektiği ile ilgili standart gerekli açıklamaları açık bir şekilde yapar ve internette kurumsal firmaların rapor örnekleri yer aldığı için bu konuya detaylı şekilde yer vermiyorum.
Önemli ve Pratik Bilgiler
- Karbon ayak izi çalışmalarında yer alacak personellerin mutlaka ISO 14064-1 eğitimi alması gereklidir. Öncelikle ilgili tüm departmanlardaki personellerin konuya hakim olması önemlidir.
- Kurumsal karbon ayak izi raporu hazırlık aşamalarının en önemli kısmı veri toplamadır. Öncelikle firma ilgili tüm departmanların katılımı ile raporlama sınırlarını belirlemelidir. Hangi kategorilerde veri toplanacak, verileri kimler nasıl toplayacak, verilerin doğruluğu nasıl sağlanacak, aynı verinin farklı kategorilerde girilmesi nasıl engellenecek gibi konularda toplantı yapılmalıdır. Daha sonra ilgili departmanlar (nakliye, satın alınan ürünler, servis ve araç, personel ulaşımı, bertarafa gönderilen atık vb.) tüm konularda verilerini toplayıp platformlara giriş yapmalıdır.
- Toplanması en zor veriler genelde, satın alınan ürünler için firma tarafından üstlenilen nakliye ve müşteriye giden nakliyelerle ilgili bilgiler oluyor. Yeterli veri yoksa öncelikle veri toplama sistemi kurmak gereklidir. Hangi araçlarla kaç km yol yapıldığı bilgisi genelde lojistik departmanlarında mevcuttur; olmaması durumunda tüm kategoriler için veri toplama sistematiği oluşturup bir sonraki yıl raporlama yapmakta yarar var.
- Bir diğer veri toplaması ve girişi zor olan konu, satın alınan hammadde ve ürünlerle ilgili konulardır. DEFRA, ADEME gibi uluslararası organizasyonların yayınladığı dokümanlardaki hammadde ve ürün girişi hesaplamaları sınırlıdır. Plastik ve metal gibi hammaddelerin karbon emisyonları bu rehber dokümanlarda yer alır, ancak kompleks ürünlerin (batarya, motor vb.) emisyon verileri dokümanda yoktur. Bu tarz komponent girişlerini tedarikçilerden talep ettiğiniz emisyon verileriyle yapabilir veya raporda belirtmek koşuluyla genel kabullerle girebilirsiniz. Bu sağlıklı bir yöntem değil, ama raporda belirterek en azından daha fazla bilgi verdiğinizi gösterebilirsiniz. Standardın ve uluslararası kaynakların şu an için her sektöre ve her komponente uygun hesaplanmış karbon emisyon değerleri yok. Bu nedenle satın alınan ürünleri kapsam dışı bırakan firmalar da mevcut; benim görüşüm, girebildiğimiz tüm veriyi sisteme girmenin ve raporda belirtmenin daha doğru bir kurumsal karbon ayak izi raporu sağlayacağı yönünde.
- Üçüncü taraf doğrulama artık uzak bir ihtimal değil, somut bir gerçeklik. Türkiye’nin İklim Kanunu (7552 sayılı) 9 Temmuz 2025’te yürürlüğe girdi; Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) düzenlemesi kamuoyu görüşüne açıldı ve 2026’dan itibaren yüksek emisyonlu sektörlerde (demir-çelik, çimento, elektrik, kimya vb.) izleme-raporlama-doğrulama (MRV) zorunluluğu ile Karbon Piyasası Kurulu devrede. Raporda eksik veri olması veya verilerin doğruluğu konusunda şüphe bulunması, onay alamama riskini doğurur. Bu nedenle çalışmalara başlamadan önce tüm veri içeriğini iyi analiz edip önce doğru ve eksiksiz veri toplama sistematiğini oturtmak gerekiyor; veri girişi ve rapor hazırlama işin daha kolay kısmı.
- İhracat yapan firmalar için ayrı bir baskı unsuru da AB’nin Sınırda Karbon Düzenleme Mekanizması (CBAM). Demir-çelik, alüminyum, çimento ve gübre gibi sektörlerde AB’ye ihracat yapan firmaların, ürettikleri karbon ayak izi verilerini artık kendi iç raporlamalarının ötesinde, AB’li ithalatçı müşterilerine de sunması gerekiyor. Kurumsal karbon ayak izi çalışmasını sağlam bir veri altyapısıyla kurmuş olan firmalar, bu talebe çok daha hızlı cevap verebiliyor.
Herkese sürdürülebilirlik gibi önemli bir konuda yapacağı çalışmalarda şimdiden başarılar dilerim. Danışmanlık ve eğitim talepleriniz için iletişime geçebilirsiniz. Çalışmalarınızda kullanacağınız bir yazılım arıyorsanız CarbonTrex uygulamasına göz atabilirsiniz.